Translation: Ilona Vijn-Boska

Irshad Manji jest kanadyjską dziennikarką, feministką i lesbijką. Manji urodzi„a siÍ w 1969 w Ugandzie, ale kiedy mia„a trzy lata Idi Amin wypÍdzi„ wszystkich po„udniowych azjatŰw z Ugandy i w ten sposŰb trafi„a ona ze swoją rodziną do Kanady. Tam skoŇczy„a historiÍ na uniwersytecie i pracuje jako prezenterka TV w programie "Wielkie idee". Chociař jest wierzącą muzu„manką, bez strachu odwraca siÍ od wystÍpkŰw i hipokryzji przywŰdcŰw jej religii. Manji pisze regularnie krytyczne artyku„y o miÍdzynarodowym problemie muzu„maŇskim, ktŰre mořna przeczytaĘ na jej stronie www.muslim-refusenik.com.

Regularnie dostaje e-maile grořące miercią. Jej zaproszenie do odczytu na brytyjskim uniwersytecie zosta„o odwo„ane ze wzglÍdŰw bezpieczeŇstwa. Manji by„a w maju 2005 roku w Londynie gociem brytyjskiego, katolickiego ruchu homoseksualistŰw - Lesbian and Gay Christian Movement (LGCM), przeprowadzi„a prelekcje w związku z nowym programem dyskusyjnym LGCM o wierze, polityce i prawach cz„owieka. LGCM podj̈́a inicjatywÍ, popieraną takře przez Kociۄ AnglikaŇski, mającą na celu pokazywanie s„usznoci związkŰw homoseksualnych w wietle Biblii.

Irshad Manji opowiada„a w Londynie o swoim Projekcie Ijtihad, czyli stowarzyszeniu za„ořonym w Nowym Yorku, ktŰre chce walczyĘ o renesans krytycznego mylenia w islamie, a przy tym podkreliĘ szczegŰlną pozycjÍ kobiety. Ijtihad jest arabskim s„owem oznaczającym "zmaganie siÍ" lub "niezaleřną opiniÍ o prawnych lub dogmatycznych (religijnych) sprawach". Podczas swojego pobytu w Londynie prowadzi„a teř potajemne rozmowy z muzu„maŇskimi kobietami i mÍřczyznami o zbieraniu dotacji na stowarzyszenie. Manji chce otworzyĘ oddzia„y swojego stowarzyszania takře w Europie i w Kanadzie, i na ten cel potrzebuje 10 milionŰw dolarŰw, z czego jedna trzecia jest juř obiecana. 

Irshad Manji naleřy do grona kobiet, takich jak Ayaan Hirsi Ali w Holandii i Chahdort Djavann, Samira Bellil en Fadela Amara we Francji, ktŰre walczą o rŰwnouprawnienie muzu„maŇskich kobiet. Temat praw kobiet zwrŰci„ na siebie szczegŰlną uwagÍ po przyznaniu pokojowej Nagrody Nobla w 2003 roku iraŇskiej feministce Shirin Ebadi, ktŰra uwařa, ře wolnoĘ polityczna i wolnoĘ s„owa nie jest sprzeczna muzu„maŇskim poglądem na řycie.

W swojej ksiąřce "The Trouble with Islam: A Wake-up call for Honesty and Change" ostro krytykuje wiat muzu„maŇski, ktŰry za czÍsto wciela siÍ w rolÍ ofiary, aby w ten sposŰb ukryĘ swoje w„asne b„Ídy. Ta ksiąřka jest swego rodzaju otwartym listem osoby wyznającej islam, ktŰra dochodzi do wniosku, ze musi on siÍ pojednaĘ z innymi przekonaniami i religiami na wiecie. Przez gnÍbienie kobiet i mniejszoci religijnych, antysemityzm, niewolnicze stosunki i poczucie wyřszoci wielu duchownych przywŰdcŰw prowadzi wiat muzu„maŇski w kierunku wiÍkszej nienawici, przemocy, nÍdzy i braku zrozumienia przez resztÍ wiata. Przeciw  obskurantyzmowi i nietolerancji, ktŰrą przejawiają muzu„manie opierający siÍ na "niezaprzeczalnych prawdach" wiÍtych tekstŰw stawia Manji koniecznoĘ "ijtihad" lub samokrytykÍ związaną z potrzebą zmian. Mimo to jest nadal wierzącą i tym rořni siÍ od Taslima Nasrin, ktŰra uwařa, ře odnowa moře nastąpiĘ tylko, jeřeli religia w řyciu nie bÍdzie mia„a roli przewodniej; stanowisko to podzielane jest przez wielu laickich intelektualistŰw z Zachodu. Manji dąřy jednak do reformacji, poniewař uwařa islam za podporÍ tořsamoci milionŰw ludzi, takře kobiet. 

W swojej ksiąřce zapytuje siÍ, jak mořna aprobowaĘ zabŰjstwa w imiÍ honoru, ma„řeŇstwa z przymusu, obrzezania kobiet, zakaz podrořy dla kobiet, nakaz noszenia czadorŰw i burka, gdzie nawet oczy są zas„oniÍte, oraz gnÍbienie wszystkiego, co jest niezgodne z islamem. Tu opisuje jak w Iranie lesbijki zakopane do szyi obrzucane są kamieniami przez mÍřczyzn i ch„opcŰw tak d„ugo, dopŰki nie skonają. A przecieř "Allach wszystko co stworzy„, jest doskonale". WiÍc skąd dezaprobata dla homoseksualizmu, nienawiĘ w stosunku do kobiet, řydŰw, chrzecijan i niewiernych? To pytanie kieruje nie tylko do przywŰdcŰw muzu„maŇskich, ktŰrzy bezmylnie interpretują Koran, ale takře do zachodnich wyznawcŰw wielokulturowoci, ktŰrzy latami milczeli o zbrodniczych czynach w Iranie, Afganistanie, Pakistanie, Arabii Saudyjskiej, Sudanie, Nigerii i innych muzu„maŇskich paŇstwach, mimo ře o nich wiedzieli.

Poniřej wywiad z nią, ktŰry przeprowadzi„ Dirk Verhofstadt w Antwerpii.

*

Dirk Verhofstadt: Co jest problemem islamu?

Irshad Manji: Problemem islamu jest obecnie fakt, ře muzu„manie dos„ownie interpretują wiÍte teksty. Chociař chrzecijanie, řydzi i nawet buddyci to teř robią, to w islamie jest to dominujący nurt. My, muzu„manie, nawet tu w Europie, wierzymy, ře Koran, ktŰry pojawi„ siÍ po Torze i Biblii, jest ostatnią i najbardziej doskona„ą wolą Boga. Nawet najbardziej umiarkowani muzu„manie twierdzą, ře Koran jest najwiÍtszą ksiÍgą. Co jakby BŰg 3.0 [_1_] i nigdy wiÍcej nie pojawi siÍ lepsza wersja. To nie tylko poczucie wyřszoci, ale takře niebezpieczna postawa, poniewař przeszkadza zwalczaniu przez muzu„manŰw wykroczeŇ, ktŰre zdarzają siÍ pod flagą islamu. Muzu„manie muszą wierzyĘ, a nie krytycznie myleĘ. My nigdy nie bylimy zdolni, aby stawiaĘ sobie samym pytania na temat Koranu.

Co musi w takim razie zmieniĘ islam?

Potrzebujemy koniecznie "Operacji Ijtihad". Islam nie by„ zawsze taki ograniczony. Podczas "Z„otych wieku" - miedzy IX a XI wiekiem - istnia„a w islamie tradycja badaŇ i krytycznego mylenia. I tak na przyk„ad w Kordobie w Hiszpanii by„o wiÍcej niř 70 bibliotek, co by„o jednym z najwiÍkszych centrŰw kultury na wiecie w redniowieczu. Muzu„maŇska wiedza osiągn̈́a swŰj najwyřszy punkt w XII wieku, w czasach filozofa AverroÎs of Ibn Rushd. Ijtihad jest muzu„maŇską tradycją krytycznego mylenia i niezaleřnego wnioskowania. Musimy to od nowa odkryĘ, řeby islam dostosowaĘ do XXI wieku. Wydaje mi siÍ to szczegŰlnie mořliwe pod wp„ywem muzu„manŰw z Zachodu, poniewař oni cieszą siÍ wolnocią wyrařania swojej opinii bez niebezpieczeŇstwa represji. Muzu„maŇska reformacja powinna zacząĘ siÍ na Wschodzie. Mam tu na uwadze nie reformÍ wojskową, ale ruch prowadzący do bardziej indywidualnego przybliřenia islamu, przez co odkryjemy od nowa naszą tradycyjną metodÍ krytycznego mylenia i bÍdziemy ją stosowaĘ.

Wskazujesz rŰwnieř na idee peruwiaŇskiego ekonomisty Hernando de Soto. Co wařnego jest w jego ideach?

Wařnym elementem "Operacji Ijtihad" jest stymulowanie wolnoci i zmys„u przedsiÍbiorczoci poprzez udzielanie ma„ych pořyczek. Istotną ideą jest, ře kobiety bÍdą mia„y mořliwoĘ za„ořenia swojego w„asnego przedsiÍbiorstwa, dziÍki czemu bÍdą mog„y uzyskaĘ w„asny majątek, miÍdzy innymi po to, řeby ich dzieci mog„y siÍ kszta„ciĘ. Mogą teř dziÍki temu zak„adaĘ szko„y, tak jak to robią teraz w Kabulu. RŰwnieř, jeřeli kobiety bÍdą mia„y w„asne pieniądze, bÍdą mog„y same siÍ uczyĘ i wreszcie nauczą siÍ czytaĘ i odkrywaĘ wersety w Koranie, o ktŰrych imam im nigdy nie powiedzia„. Bo Koran mŰwi na przyk„ad, ře kobieta ma prawo pertraktowaĘ swoje warunki ma„řeŇskie, ale prawie řadna z nich o tym nie wie. Im jest zabroniona interpretacja Koranu.

Nazywasz siebie muslim-refusenik. Co to znaczy?

To oznacza, ře ja nie odrzucam tego, ře jestem muzu„manką. Ale odmawiam do„ączenia do armii robotŰw, ktŰre wystÍpują w imieniu Allacha. W„aciwie moja ksiąřka jest samokrytyką. Ma ona za zadanie w„ączyĘ wszystkich muzu„manŰw, gdziekolwiek są na wiecie, do procesu mającego na celu zakoŇczenie gwa„cenia praw cz„owieka w stosunku do kobiet i mniejszoci wyznaniowych w imiÍ islamu. Moja ksiąřka jest wezwaniem do skoŇczenia z antysemityzmem, ktŰry nie ma řadnych podstaw w Koranie.

Czy jeste wierząca?

Ja nie jestem religijna, ale mylÍ, ře jestem spirytualistką. Pewne muzu„maŇskie tradycje i rytua„y są przeze mnie wykonywane. Tak wiÍc w czasie Ramadanu poszczÍ, poniewař umacnia to mŰj charakter, dyscyplinÍ i empatiÍ z biednymi. To są wartoci, w ktŰre ja wierzÍ. Ja darowujÍ rŰwnieř "zakat" wed„ug dobroczynnego muzu„maŇskiego systemu. Kto jest bogaty, musi czÍĘ swojego bogactwa oddaĘ temu, ktŰry nie ma nic. To przekazywanie bogactwa jest sposobem korygowania nierŰwnoci socjalnych. Ja dajÍ obecnie wiÍcej, niř wed„ug tradycji muzu„maŇskiej powinnam dawaĘ, ale nie modlÍ siÍ wed„ug przyjÍtej muzu„maŇskiej tradycji. Kiedy by„am dwudziestolatką, robi„am to jeszcze, ale w pewnym momencie zda„am sobie sprawÍ, ře to tylko rytua„ bez znaczenia. Teraz robiÍ to na swŰj sposŰb i z uczuciem, bo moja relacja z Bogiem jest dla mnie bardzo wařna. W„aciwie prowadzÍ spontaniczne rozmowy z moim StwŰrcą. RŰwnieř tak d„ugo, dopŰki bÍdzie zabronione řydom i chrzecijanom wejcie do Mekki, nie pŰjdÍ na pielgrzymkÍ do Mekki. Ja nie muszÍ byĘ religijna, řeby czuĘ siÍ uczciwą muzu„manką.

Nahed Selim, holenderska pisarka pochodzenia egipskiego, stwierdzi„a w swojej ksiąřce "Kobiety proroka Mahomeda", ře swoją interpretacją wielu pism Koranu mÍřczyşni ciemiÍřą kobiety. Czy ty siÍ z tym zgadzasz?

Liczne interpretacje wersetŰw Koranu mają rzeczywicie miejsce dziÍki mÍřczyznom. Ale tak nie by„o zawsze. W czasie "Z„otego wieku" kobiety w islamie uczestniczy„y o wiele wiÍcej w řyciu spo„ecznym. Moją nadzieją jest, ře bÍdziemy mogli stworzyĘ bramÍ wejciową do Ijtihad. Nie jestem zainteresowana w powrocie imperialistycznych muzu„maŇskich sk„onnoci i idei, tym, aby muzu„manie byli nadrzÍdni w stosunku do innych grup ludnoci, tak jak to by„o w tamtym czasie. Ja chcÍ tylko powrotu do czasŰw swobody badaŇ i krytycznego mylenia.

Homoseksualizm jest niedopuszczalny w islamie. WiÍc jak ty mořesz go otwarcie pogodziĘ z wiarą?

Jestem lesbijką i to jest prawda, ale nie jestem arogancka. MogÍ przyjąĘ, ře mŰj StwŰrca uznaje mŰj homoseksualizm za grzech, ale On tylko moře to osądzaĘ. Muzu„manie, ktŰrzy siÍ z tym nie zgadzają, muszą lepiej przeczytaĘ pisma, w ktŰre wierzą. Koran mŰwi, ře wszystko co BŰg stworzy„ jest "znakomite", i ře nic, co BŰg dokona„ nie moře byĘ "bez sensu". Jeřeli BŰg nie chcia„ mnie stworzyĘ jako lesbijki, dlaczego nie stworzy„ w moje miejsce kogo innego? I poniewař Koran tak stanowczo mŰwi, ře BŰg wiadomie stworzy„ ogromną rŰřnorodnoĘ na ca„ym wiecie, zastanawiam siÍ, jak moi krytykanci mogą obroniĘ swe potÍpienie homoseksualizmu? I wiesz co? Ja nie potrzebujÍ ich aprobaty. Mnie to nie obchodzi, czy oni mnie jako lesbijkÍ zaakceptują, czy nie, poniewař oni nie są sÍdziami mojego řycia.

Mořesz pogodziĘ islam z zasadą rozdzia„u religii i paŇstwa?

Tak naprawdÍ to nie wiem. Koran nic nie mŰwi o tym, jaki rząd powinien mieĘ dany kraj. Jeřeli za„ořy siÍ, ře teksty z Koranu ca„kowicie lub cz͏ciowo są s„owami bořymi i faktem jest, ře tam o tym nic nie jest napisane, to mořna wysnuĘ wniosek, ře to nie jest uwarunkowane przez Koran. Cz„owiek wiÍc moře to sam okreliĘ i dowolnie interpretowaĘ, w zaleřnoci od swojej kreatywnoci. Teoretycznie wiÍc islam moře siÍ zgadzaĘ z zasadą rozdzia„u miÍdzy religią i paŇstwem, lecz rzeczywistoĘ to inna sprawa. To jest teř powodem, dlaczego z tak duřą uwagą ledzÍ sytuacjÍ w Iraku i w Afganistanie, gdzie wprowadzono nową konstytucjÍ. W obu krajach wprowadzono prawa dla kobiet i w przypadku Iraku nawet prawo pozwalające nie wierzyĘ w Koran. Ale czy instytucje prawne potrafią zrozumieĘ, ře interpretacja sharii nie przez Boga, ale przez cz„owieka jest dopuszczalna? Na to pytanie nie znam odpowiedzi i dopiero czas to moře wykazaĘ.

We Francji zosta„o zatwierdzone prawo, ktŰre zabrania przedstawicielom rządu i nauczycielom w publicznych szko„ach nosiĘ nakrycia g„owy i inne rzucające siÍ w oczy religijne ozdoby. Jakie jest twoje zdanie na ten temat?

Jako obywatelka pۄnocnoamerykaŇska (Kanada) nie uwařam, ře przestÍpstwem jest uwidacznianie, ře siÍ jest wierzącym, jeřeli to nie narusza podstawowych praw drugiego cz„owieka. DopŰki dany cz„owiek robi to z w„asnej woli, oznacza to jego wolny wybŰr. Problemem jest jednak fakt, ře w wielu wypadkach noszenie hijab nie jest w„asnym wyborem. Taki strŰj jest wielu kobietom narzucony przez ich mÍřczyzn: ojcŰw, braci i mÍřŰw. Z ankiety, parÍ dni przed wprowadzeniem tego prawa, wynika„o, ře wiÍkszoĘ kobiet aprobowa„o zakaz noszenia hijabu. I nie dlatego, ře są one przeciw temu tradycyjnemu strojowi, ale ze wzglÍdu na to, iř są przeciwko mÍskiej przemocy i zastraszaniu. Wielu muzu„manŰw uwařa řonÍ za swoją w„asnoĘ. Kobiety zachodnie mogą wed„ug w„asnego wyboru decydowaĘ o sobie. W wielu muzu„maŇskich cz͏ciach wiata, nawet w muzu„maŇskiej spo„ecznoci na Zachodzie, kobietom nic nie wolno. Ja chcÍ sama decydowaĘ o sobie.

Czy muzu„manie uwařają swoje řony za mniej wartociowe niř oni sami?

SądzÍ, ře wiÍkszoĘ muzu„manŰw tak myli. Kobiety muzu„maŇskie są skazane na zaleřnoĘ od mÍřczyzn. Wiele z tych kobiet nie czuje siÍ gorszymi od mÍřczyzn, ale jednak noszą nakrycie g„owy, poniewař wtedy czują siÍ bardziej dowartociowane. Chcą teř zabezpieczyĘ siÍ przeciw spojrzeniom mÍřczyzn, nie chcą byĘ przez nich kontrolowane. Ale jeli kobieta naprawdÍ czuje siÍ wartociowa, dlaczego od stŰp do g„owy siÍ ukrywa, i po co musi siÍ chroniĘ przed mÍskimi spojrzeniami? Przecieř to mÍřczyşni powinni panowaĘ nad swoim instynktem i zwierzÍcym zachowaniem. Na to pytanie jeszcze do tej pory nie otrzyma„am zadowalającej odpowiedzi od řadnej muzu„maŇskiej kobiety. Ale bÍdÍ siÍ tak d„ugo pytaĘ, dopŰki ktŰra mi nie odpowie. My naprawdÍ potrzebujemy szybko akcji "Ijtihad", aby kobiety muzu„maŇskie uwolniĘ od ich statusu podporządkowania.

Wiele osŰb w krajach arabskich jest przeciwko Izraelowi. Jakie jest Twoje zdanie w tym przypadku?

Przez pewien czas chodzi„am do "madressy", muzu„maŇskiej, religijnej szko„y, i tam siÍ uczylimy dwŰch rzeczy: po pierwsze, ře kobieta jest mniej warta, i po drugie, ře řyd nie jest godny zaufania. Podczas mojej pierwszej wizyty w Izraelu, w czasie wakacji w 2002 roku, moje oczy siÍ otworzy„y. WiÍkszoĘ muzu„manŰw sprzeciwiająca siÍ istnieniu niezaleřnego paŇstwa řydowskiego jest pod wp„ywem propagandy o palestyŇskim cierpieniu. Nie przeczÍ, ře PalestyŇczycy ponieli ogromne straty, ale oni są ofiarami nie tylko Izraela, lecz takře swoich przywŰdcŰw. W latach 1937 i 1938 palestyŇskie w„adze odrzuca„y kařdą propozycjÍ utworzenia niezaleřnego paŇstwa palestyŇskiego, bez jakiejkolwiek porady spo„eczeŇstwa. Czy to by„o demokratyczne? Weş pod uwagÍ fakt, ře wiele arabskich paŇstw popiera finansowo walkÍ PalestyŇczykŰw przeciwko Izraelowi, bez udzielania jakiegokolwiek wsparcia samym PalestyŇczykom. Prawo libaŇskie zabrania PalestyŇczykom řyjącym w Libanie posiadania jakiegokolwiek majątku i pracy na pe„en etat. Po pierwszej wojnie w zatoce Perskiej, Kuwejt wydali„ 300.000 PalestyŇczykŰw tylko dlatego, ře ich przywŰdca Arafat popiera„ Saddama Husseina. W arabskim wiecie istnieje duřo hipokryzji. Mam nadziejÍ, ře coraz wiÍcej EuropejczykŰw bÍdzie otwarcie na ten temat mŰwiĘ i potÍpiaĘ zarŰwno ekstremistŰw muzu„maŇskich, jak i izraelskich.

W wielu krajach europejskich coraz cz͏ciej partie prawicowe dochodzą do w„adzy. WystÍpują one przeciw cudzoziemcom, w szczegŰlnoci przeciw muzu„manom. Jak oceniasz takie tendencje?

To jest przykry bieg zdarzeŇ. Takře ludzie Zachodu powinni zaprzestaĘ w„asnej cenzury i milczenia na temat muzu„manŰw. Amin Malouf, arabsko-francuski pisarz, bardzo „adnie o tym siÍ wypowiedzia„: "Tradycje zas„ugują na respekt w takim stopniu, w jakim posiadają szacunek dla innych." My nie mořemy d„uřej zezwalaĘ na honorowe zabŰjstwa, religijne obrzezania, wymuszone ma„řeŇstwa lub inne ciemiÍřenie kobiet. NiektŰrzy mŰwią: to nasza kultura. Ale to nie jest řadne wyt„umaczenie. Ludzie muszą wziąĘ odpowiedzialnoĘ za siebie. A tak w ogŰle, to odrzucam partie prawicowe nie dlatego, ře nienawidzą imigrantŰw, ale dlatego, ře one nie akceptują homoseksualistŰw i samotnych matek.

Co bÍdzie, jak twoja ksiąřka zostanie przet„umaczona na arabski? Jakie powstaną wtedy reakcje?

(miejąc siÍ) Szczerze mŰwiąc nie mylÍ, ře znalaz„abym arabskiego wydawcÍ, ale mam w planie umieciĘ na swojej stronie internetowej t„umaczenie ksiąřki na arabski pod koniec tego roku. NastÍpnie bÍdÍ prŰbowa„a rozpowszechniĘ w krajach arabskich audiokasety, chociař to jest nielegalne. Jeřeli w ten sposŰb swoje idee rozpowszechni„ Chomeini, dlaczego m„oda muzu„manka z Zachodu nie moře tego zrobiĘ?

Czy boisz siÍ o swoje řycie?

(powařnie) W ogŰle nie. W domu, w Toronto, mam bardzo sprytny system alarmowy, odporne na kule okna i ochronÍ, to ze wzglÍdu na rady policji. Ale ja siÍ nie bojÍ, poniewař czujÍ, ře to co robiÍ, jest s„uszne. Nie mylÍ, ře przez to zginÍ, ale jeřeli tak siÍ stanie, to mogÍ powiedzieĘ, iř bardzo siÍ cieszÍ, ře řy„am i umar„am dla tak s„usznego celu.

Wywiad przeprowadzi„ Dirk Verhofstadt

Comment on this article..

 Send text to the following e-mail address: